ਕਾਗਜ਼ੀ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪੌਲੀਮਰ ਨੋਟ, RBI ਕਰੇਗਾ ਟਰਾਇਲ

ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਕਦੀ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧ ਰਹੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ (RBI) ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ‘ਪੌਲੀਮਰ’ ਜਾਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਬੈਂਕ ਨੋਟਾਂ ਨੂੰ ਚਲਣ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ’ਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮੀਡੀਆ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਆਰਬੀਆਈ ਦੀਆਂ ਪਟਨਾ ਅਤੇ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਹਾਲੀਆ ਬੋਰਡ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ’ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੂਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੌਲੀਮਰ ਨੋਟਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਧੀਕ ਟਿਕਾਊ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਸੂਤੀ ਕਾਗਜ਼ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਨੋਟਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਇਹ ਨੋਟ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛਪਾਈ ’ਤੇ ਖ਼ਰਚਾ ਵੀ ਰਵਾਇਤੀ ਕਾਗਜ਼ੀ ਨੋਟਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਆਰਬੀਆਈ ਜਲਦ ਹੀ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਇੱਕ ਪਾਇਲਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਜਾਂ ਟਰਾਇਲ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਪੌਲੀਮਰ ਨੋਟਾਂ ਨੂੰ ਏਟੀਐਮ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਅਤੇ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕੇਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਦਿੱਕਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਆਰਬੀਆਈ ਦੀ ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ 2024-25 ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਛਪਾਈ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ 5,101.4 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 6,372.8 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਮੰਗ ਇਸ ਵਾਧੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਮੰਨੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਮੈਲੇ ਅਤੇ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਨੋਟਾਂ ਨੂੰ ਚਲਣ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਆਰਬੀਆਈ ਲਈ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ 2025 ਦੌਰਾਨ ਕਰੀਬ 23.8 ਅਰਬ ਖ਼ਰਾਬ ਨੋਟ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਦੇ 21.24 ਅਰਬ ਨੋਟਾਂ ਨਾਲੋਂ 12.3 ਫ਼ੀਸਦੀ ਵੱਧ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨੋਟਾਂ ਵਿੱਚ 500 ਰੁਪਏ ਦੇ ਨੋਟ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ 100 ਰੁਪਏ ਦੇ ਨੋਟ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਰਹੇ। ਪੌਲੀਮਰ ਨੋਟ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ‘ਬਾਈ-ਐਕਸੀਅਲੀ ਓਰੀਐਂਟਡ ਪੌਲੀਪ੍ਰੋਪੀਲੀਨ’ (BOPP) ਫ਼ਿਲਮ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਨੋਟਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਲਈ ਅਡਵਾਂਸਡ ਐਂਟੀ-ਕਾਊਂਟਰਫੀਟਿੰਗ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਨਕਲੀ ਨੋਟ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਕਾਫ਼ੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨੋਟ ਪਾਣੀ, ਸਿੱਲ੍ਹ, ਮੋੜ ਅਤੇ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਕਾਰਨ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਖ਼ਰਾਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਨੇ ਸਾਲ 1988 ਵਿੱਚ ਪੌਲੀਮਰ ਕਰੰਸੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ 1996 ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਕਾਗਜ਼ੀ ਨੋਟਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੈਨੇਡਾ ਨੇ ਵੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪੱਖੀ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ ਪਲਾਸਟਿਕ ਨੋਟਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਸੀ।