ਡਾ. ਵਿਜੈ ਗਰਗ
ਅਜਿਹੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਬੱਚੇ ਡਿਜੀਟਲ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਅੰਤਮ ਸੱਚ ਮੰਨਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਖਬਾਰਾਂ ਪੜ੍ਹਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਬਣਾਉਣਾ ਇੱਕ ਸੁਹਾਵਣਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ। ਸਵੇਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਦੌਰਾਨ ਦਸ ਮਿੰਟ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ-ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖ਼ਬਰਾਂ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਪੜ੍ਹਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਬਕਾਇਦਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪੰਜ ਔਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਬਲੈਕਬੋਰਡ 'ਤੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਜਾਣਗੇ। ਯਕੀਨਨ ਇਸ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਜਿੱਥੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ, ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਆਮ ਗਿਆਨ ਵਧੇਗਾ, ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਕ੍ਰੀਨ ਟਾਈਮ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਇਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਵਧਾਏਗਾ। ਬੱਚੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ, ਬੌਧਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਣਗੇ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈਣਗੇ। ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਪਲਟਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮੋਬਾਈਲ ਦੇ ਕੀ-ਬੋਰਡ 'ਤੇ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਸਥਿਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੱਕ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੋ ਘੰਟੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਕ੍ਰੀਨ 'ਤੇ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ ਕਿ ਦੋ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ 1.2 ਘੰਟੇ ਸਕ੍ਰੀਨ 'ਤੇ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਗੰਭੀਰ ਸਥਿਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਬੱਚਿਆਂ ਕੋਲ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ 16 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦਸ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ عمر ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਖਾਤੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਦਰਅਸਲ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸਵੇਰ ਦੀ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੌਰਾਨ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਅਖਬਾਰ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਗੇ। ਇਹ ਫੈਸਲੇ ਸਾਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੈਕੰਡਰੀ ਅਤੇ ਬੇਸਿਕ ਸਕੂਲਾਂ ਲਈ ਹਨ, ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਫੈਸਲਾ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ, ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਦੇ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਆਦਤ ਪਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਸਰਵੇਖਣ ਦੱਸ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸੂਚਨਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹਨ। ਕਈ ਪੜਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਬੋਰਡ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਥਿਤ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ 'ਤੇ ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਭੜਕਣ ਹੈ, ਪਰ ਸੰਪਾਦਕ ਨਾਮਕ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਸ਼ੱਕੀ ਹੈ। ਗੁਪਤ ਸਵੈ-ਸੇਵੀ ਤੱਤ ਭਰਮਨਾਕ ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ, ਜਦੋਂ ਬੱਚੇ ਅਖਬਾਰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋਵੇਗੀ। ਅੱਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਮਾਂ-ਭੱਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਕਟ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਾਸੂਮੀਅਤ ਨੂੰ ਖੋਹ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਲਗ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਅਖਬਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸੋਚ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰੇਗੀ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਇਹ ਆਦਤ ਉਦੋਂ ਹੋਰ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਵੇਗੀ ਜਦੋਂ ਮਾਪੇ ਵੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਗੇ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ।
ਡਾ. ਵਿਜੈ ਗਰਗ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਮਲੋਟ ਪੰਜਾਬ